Concept: Het panopticum

Het panopticon is een soort gevangenis dat tegenwoordig symbool is komen te staan voor de subtiele, ongelijke machtsverhoudingen die in een datamaatschappij ontstaan.

Het panopticon is een circelvormig gebouw waarbij de cellen in de buitenwand zitten. In het centrum van de circel zit een bewaker, die vanuit dit plek alle cellen binnen kan kijken. De gevangene heeft dus geen privacy. Het slimme is dat de gevangenen de bewaker niet kan zien: die zit achter spiegelglas. Het idee, stelde de bedenker Jeremy Bentham, is dat de gevangenen continu denken “misschien wordt ik wel bekeken, dus ik kan me maar beter netjes gedragen”. Die gedachte, stelde Bentham, zouden de dan ook na hun vrijlating blijven houden, waardoor ze zich voortaan beter naar de maatschappelijke normen gaan gedragen.

Filosoof Michel Foucault stelde dat dit principe eigenlijk op allerlei plekken terug te vinden is. De bewakingscamera is een bekend voorbeeld, maar ook grote dataverzamelingen creëren uiteindelijk een druk om je ‘optimaal’ te gedragen:

WIKIPEDIA over het Panopticon

WIKIPEDIA over Foucault

VIDEO The School of Life over Foucault’s leven en ouvre.

DOCUMENTAIRE van Peter Vlemmix over privacy en het panopticon.

Zie ook: de reputatie economie.